Corona 9 april 2020

Eerste hulp bij problemen met contracten door corona

De uitbraak van het coronavirus en de daaropvolgende overheidsmaatregelen worden in spreektaal aangeduid als “overmacht”. Ondernemingen ervaren verschillende problemen door de gevolgen van corona, waaronder de nakoming van gesloten contracten. Voor beide contractspartijen rijzen vragen over hoe nu verder. De huidige situatie kan aanleiding geven om aansprakelijkheid voor schade af te wijzen of contracten aan te passen, waarbij vanuit juridisch oogpunt twee begrippen centraal staan: overmacht en onvoorziene omstandigheden.

Overmacht (juridisch)

Als een contractspartij door bijzondere omstandigheden feitelijk niet in staat is niet om na te komen, wordt hem dat in sommige gevallen niet toegerekend. Dit is de klassieke overmacht (‘force majeure’). Dit heeft tot gevolg dat deze partij niet kan worden gedwongen tot nakoming van de overeenkomst en ook geen schade hoeft te vergoeden door niet nakoming. Daarom moet eerst worden bekeken wie moet presteren en waarom dat niet kan.

Meestal is overmacht alleen relevant voor degene die iets verschuldigd is (de schuldenaar) aan een ander (de schuldeiser). Maar ook schuldeisersovermacht is mogelijk, indien de schuldeiser verplicht is het verschuldigde (doorgaans gekochte goederen) af te nemen maar dat niet kan, zónder dat dit aan hem is toe te rekenen. De gevolgen van schuldeisersovermacht zijn niet in de wet geregeld, maar worden bepaald door de redelijkheid en billijkheid.

Let op: een beroep op overmacht is niet een bevrijding van verplichtingen. Het is niet een “get-out-of-jail-for-free” maar een bescherming tegen vorderingen voor schadevergoeding. Je moet in beginsel nog steeds aan je primaire (betalings)verplichting voldoen. En overmacht gaat alleen op voor de partij die zijn verplichtingen niet kán nakomen. Niet willen nakomen, omdat dat nadelig zou uitpakken, is niet voldoende. Betalingsonmacht is bijvoorbeeld géén overmacht.

Ontbinding

Stel dat je handelspartner/contractspartij tekortkomt en zich (terecht) beroept op overmacht, dan kan de andere partij de overeenkomst geheel of gedeeltelijk ontbinden. Daarvoor is vereist dat de tekortkoming de ontbinding rechtvaardigt. Ontbinding kan je zelf schriftelijk doen, of vorderen bij de rechter. Let op: ontbinding valt niet altijd gunstig uit. Gevolg van ontbinding is immers dat beide partijen bevrijd worden van (een deel van) de overeenkomst, waarbij reeds verrichte prestaties in principe moeten worden teruggedraaid.

Onvoorziene omstandigheden

In de meeste gevallen hebben partijen bij het sluiten van hun contract geen rekening gehouden met een pandemie of de daarvoor getroffen overheidsmaatregelen. Deze zouden kunnen worden aangemerkt als onvoorziene omstandigheden, die de balans van het contract ernstig verstoren. Als het contract ongewijzigd zou blijven en dit ernstige gevolgen voor één van beide partijen zou hebben, kan de overeenkomst worden aangepast. De rechter kan zelfs de overeenkomst geheel of gedeeltelijk ontbinden. Anders dan een beroep op overmacht, kan een partij altijd een beroep doen op onvoorziene omstandigheden. Daarom is dit instrument misschien beter dan de overmacht.

Bij een beroep op onvoorziene omstandigheden kan een partij niet zomaar zelfstandig de overeenkomst aanpassen. Hiervoor is overleg tussen partijen nodig. En als partijen daar samen niet uitkomen, zal de rechter dat moeten doen.

Redelijkheid en billijkheid

Onvoorziene omstandigheden binnen een contractuele relatie worden beoordeeld naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid: welke uitkomst is onder deze omstandigheden redelijk en billijk? Uit de rechtspraak blijkt dat rechters weinig op hebben met een partij die zich onredelijk en onbuigzaam opstelt in uitzonderlijke situaties.

LET OP: contract en de daarin opgenomen regelingen hebben voorrang

Veel contracten hebben annuleringsregelingen, opzeggingsmogelijkheden of specifieke clausules voor overmacht. Dergelijke clausules noemen vrijwel nooit expliciet de uitbraak van een pandemie, maar dat maakt weinig uit. Waar het om gaat is dat partijen daarmee hebben beoogd een afspraak te maken voor wanneer een uitzonderlijk geval zich voordoet.

Lees daarom het contract (inclusief bijlagen, algemene voorwaarden en eventuele aanpassingen), want dat is bepalend voor de positie van beide partijen. Let bij het lezen op woorden zoals ‘overmacht’, ‘onvoorzien’ en ‘onvoorzienbaar’ en wees alert op opzeggingsclausules.

Daarna is goed overleg met je contractspartij geboden. Voer bij voorkeur eerst een telefoongesprek, voordat het contact schriftelijk wordt.

Juridische vragen naar aanleiding van het coronavirus?

Ernst Bulthuis en zijn collega’s van Rohe Advocaten adviseren over de verschillende juridische aspecten en mogelijkheden die in deze periode relevant kunnen zijn uw onderneming. Heeft u vragen? Neem dan contact op met een van de civilisten van Rohe Advocaten:
Jonathan Barth (T: +31626364315   E: jonathan@roheadvocaten.nl)
Ernst Bulthuis (T: +31630050921 E: ernst@roheadvocaten.nl)
Maarten Hilberdink (T: +31624917524 E: maarten@roheadvocaten.nl).
Algemeen telefoonnummer: +31 20 737 0128